Dźwignice i osprzęt dźwigowy to fundament każdej operacji podnoszenia ładunków. W artykule znajdziesz definicje, podział sprzętu oraz informacje o jego funkcjach i zastosowaniach w przemyśle i logistyce.
Dźwignice i osprzęt dźwignicowy
Dobór odpowiednich urządzeń dźwignicowych i ich osprzętu ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa oraz efektywności pracy w transporcie bliskim. W niniejszym artykule przedstawiamy definicje, klasyfikacje i podstawowe normy dotyczące dźwignic, a także charakterystykę osprzętu, który zapewnia bezpieczne chwytanie i przenoszenie ładunków. Zestawienie to pozwoli lepiej zrozumieć różnorodność urządzeń oraz ich zastosowanie w praktyce przemysłowej.
Spis treści
Dźwignice
Definicje dźwignicy pojawiają się w różnych publikacjach i różnią się co powoduje trudności w jednoznacznym określeniu urządzeń o których jest mowa. Bardziej jednoznacznych określeń należy poszukiwać w normach technicznych oraz w aktach prawnych (zarówno polskich jak i międzynarodowych).
Według normy PN-ISO 4306-1 („Dźwignice-Terminologia”) dźwignica to maszyna o pracy przerywanej, przeznaczona do podnoszenia i przemieszczania ładunków w ograniczonej przestrzeni za pomocą haka lub innego urządzenia chwytającego.
W zależności od stopnia złożoności dźwignicy przestrzeń, w której ładunek jest przemieszczany, może być ograniczana do linii (np. wciągniki, wciągarki stacjonarne - tylko z napędem podnoszenia), płaszczyzny pionowej (gdy pojawia się dodatkowo napęd jazdy lub obrotu) lub przestrzeni (ograniczonej wysokością podnoszenia i długością torowisk dwóch mechanizmów jazdy lub jazdy i kąta obrotu/zmiany wysięgu - dla żurawi).
Z naszego doświadczenia: Dokumentacja osprzętu a wymagania kontroli UDT
Samo urządzenie dźwignicowe (np. suwnica lub żuraw) podlega rejestracji i odbiorowi przez Urząd Dozoru Technicznego (UDT). Warto jednak pamiętać, że podczas okresowych kontroli inspektor UDT może zażądać dokumentacji dotyczącej całego współpracującego osprzętu wymiennego, w tym zawiesi, uchwytów i trawers.
Kupując osprzęt, należy upewnić się, że dostawca przekazuje kompletną dokumentację, w szczególności Deklarację zgodności UE (jeżeli jest wymagana dla danego wyrobu) oraz czytelną instrukcję użytkowania lub eksploatacji. Brak trwale przymocowanej tabliczki znamionowej z oznaczeniem dopuszczalnego obciążenia roboczego WLL (DOR) oraz numerem fabrycznym uniemożliwia identyfikację wyrobu i może skutkować wycofaniem osprzętu z eksploatacji podczas kontroli. [Zobacz certyfikowany osprzęt dźwigowy w naszym sklepie]
Według terminologii przyjętej w polskich normach (PN-M-45000:1996 Dźwignice - Podział i symbole klasyfikacyjne) wyróżniono następujące grupy dźwignic:
-
cięgniki - można podzielić je na: wciągniki (posiadają obudowę przenoszącą obciążenia, w której zainstalowano mechanizm podnoszenia) oraz wciągarki (posiadają ramę nośną, na której zainstalowane są podzespoły mechanizmu podnoszenia). Mogą posiadać mechanizm jazdy lub nie - wtedy mówimy, że są stacjonarne,
-
suwnice - posiadają konstrukcję nośną poruszającą się po torowisku, na której jest zainstalowane torowisko dla wciągnika lub wciągarki,
-
żurawie - to dźwignice posiadające wysięgnik, który wykonuje obrót, a zmiana wysięgu może się odbywać poprzez jego podnoszenie lub przejazd po nim wciągnika lub wózka wciągarki,
-
układnice - dźwignice posiadające konstrukcję nośną składającą się ze słupa/masztu poruszającego się poziomo, a po nim porusza się pionowo wózek, który obracając się może transportować ładunki na poszczególne poziomy regałów najczęściej w magazynach wysokiego składowania,
-
dźwigniki - dzielą się na urządzenia o ruchu prostoliniowym, najczęściej pionowym, (o konstrukcji np. nożycowej, śrubowej, itp.) oraz o ruchu krzywoliniowym (np. bramowce, hakowce),
-
wyciągi towarowe - często posiadają pochylone torowisko, po którym porusza się wciągany wózek z ładunkiem (wciągarka jest zwykle stacjonarna), który może być dostarczany na dachy lub zasypywany do zbiorników/zsypów,
-
dźwignice linotorowe - często nazywane suwnicami linowotorowymi. Ich torowiskiem są liny rozpięte nad wyrobiskami, po których przeciągany jest wózek wciągarki. Mechanizm podnoszenia nie musi być na wózku (może być stacjonarny umieszczony na stałych platformach), a cięgna nośne olinowują wózek i łączą z elementem chwytnym (np. hak lub chwytak).
Zwykle dźwignice nie są projektowane w celach transportu osób. Transport osób może się odbywać tylko wtedy gdy przewidział i opisał to wytwórca dźwignicy. W sporadycznych przypadkach może się to odbywać po uzyskaniu zgody i na warunkach uzgodnionych z organizacjami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo na określonych obszarach użytkowania (np. z jednostkami dozoru technicznego w Polsce).
Przedstawiony powyżej podział dźwignic (głównie ze względu na charakterystyczną budowę/konstrukcję) nie jest jedyny. Istnieją różne kryteria podziałów ze względu na:
-
budowę konstrukcji nośnej (suwnice pomostowe, bramowe, wspornikowe, żurawie szynowe, stacjonarne, wieżowe, itd.),
-
zastosowanie (hutnicze, odlewnicze, magazynowe itd.),
-
typ urządzenia chwytającego (hakowe, chwytakowe, chwytnikowe, wsadowe, itd.),
-
sposób przekazywania ruchu dla przemieszczania ładunku (za pomocą: cięgien roboczych /lin, łańcuchów/, śrub, mechanizmów nożycowych, itd.),
-
napęd (ręczny, elektryczny, hydrauliczny, pneumatyczny),
-
wartość grupy natężenia pracy dźwignicy (GNP - mówi o zaprojektowaniu i wykonaniu dźwignicy uwzględniającym klasę wykorzystania i stan obciążenia urządzenia i ich mechanizmów podczas eksploatacji),
-
inne kryteria (sposób przemieszczania, sposób i miejsce zainstalowania, itp.).
Oprócz dźwignic istnieją inne grupy urządzeń przeznaczonych do transportu ludzi oraz ludzi i/lub ładunków, które mogą być w różnych publikacjach zaliczane do dźwignic.
Należą do nich (wg rozporządzenia w sprawie rodzajów urządzeń transportu bliskiego /UTB/ podlegających dozorowaniu w Polsce oraz rozporządzenia w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego):
-
podesty ruchome (do transportu osób wykonujących prace na wysokości wraz z ich narzędziami),
-
urządzenia dla niepełnosprawnych (ułatwiających dostęp do obiektów użyteczności publicznej i mieszkalnych),
-
schody i chodniki ruchome (ułatwiające transport osób w miejscach o dużym natężeniu ruchu np. dworce, galerie handlowe),
-
przenośniki okrężne kabinowe i platformowe (np. w obiektach użyteczności publicznej, magazynach),
-
wózki jezdniowe podnośnikowe z mechanicznym napędem podnoszenia (używane powszechnie w przemyśle na terenach zakładów, magazynów),
-
dźwigi do transportu ludzi lub ładunków, dźwigi budowlane i dźwigi towarowe małe,
-
przenośniki kabinowe i krzesełkowe o ruchu obrotowym, przeznaczone do celów rekreacyjno-rozrywkowych,
-
urządzenia techniczne służące do przemieszczania kontenerów przy pracach przeładunkowych,
-
przeciągarki pojazdów szynowych.
Urządzenia (maszyny) przeznaczone do publicznego transportu ludzi są objęte dodatkowymi obostrzeniami, mającymi uwzględniać zwiększone bezpieczeństwo dla transportowanych osób. Na etapie projektowania i wytwarzania te zasady zawarte są we w europejskich dyrektywach, rozporządzeniach i specyfikacjach technicznych, wdrożonych do prawodawstw krajowych, a następnie na etapie eksploatacji w prawach krajowych (np. w Polsce przepisach dozoru technicznego).
Przy projektowaniu i wytwarzaniu urządzeń przeznaczonych do celów rekreacyjno-rozrywkowych (zapewniających ekstremalne wrażenia), bierze się pod uwagę maksymalne obciążenia dopuszczalne dla zdrowej osoby, przy zachowaniu marginesu bezpieczeństwa i dodatkowych zabezpieczeń.
Osprzęt dźwignicowy
Podstawową cechą osprzętu dźwignicowego jest bezpieczne i pewne chwytanie oraz utrzymywanie ładunku, który chcemy transportować za pomocą dźwignicy. Podobnie jak z definicjami dźwignic w przypadku osprzętu dźwignicowego najlepiej oprzeć się na definicjach i podziałach zawartych w normach i specyfikacjach technicznych. Opis osprzętu dźwignicowego zawarty jest np. w normie PN-72/M-84700 (Zawiesia cięgnowe i chwytno-zaczepowe) i dzieli się on na:
-
zawiesia cięgnowe - to osprzęt do dźwignic hakowych którego zasadniczym elementem są cięgna giętkie (pasowe, linowe /z lin stalowych i z tworzyw naturalnych i sztucznych/, łańcuchowe) zakończone pętlami, ogniwami, hakami lub innymi elementami chwytnymi. Nowsze normy opisujące zawiesia cięgnowe to PN-EN 13414- (Zawiesia z lin stalowych) i PN-EN 1492 - (Zawiesia włókienne).
-
zawiesia chwytno-zaczepowe - to zawieszane na hakach dźwignic konstrukcje do chwytania/ściskania/obejmowania podnoszonych ładunków (np. do blach w poziomie i pionie, do beczek, nożycowe do elementów okrągłych i prostopadłościennych, do kręgów /kabłąkowe, zaczepowe/, itp.).
Dla opisu zawiesi chwytno-zaczepowych pojawiła się norma PN-EN 13155 (Dźwignice -Bezpieczeństwo - Zdejmowane urządzenia chwytające) poszerzająca opis rodzajów zdejmowanych urządzeń chwytających zawieszanych na hakach dźwignic.
Zdejmowane urządzenia chwytające:
-
zawiesia zaciskowe dla blach,
-
chwytniki próżniowe,
-
chwytniki samozasysające,
-
chwytniki z zasysaniem zewnętrznym (pompa, układ Venturiego, turbina),
-
chwytniki elektromagnetyczne (zasilane akumulatorem lub z sieci głównej),
-
chwytniki z magnesem stałym,
-
chwytniki elektryczne z magnesem stałym,
-
trawersy,
-
zawiesia jednorożne typu C,
-
zawiesia widłowe,
-
zawiesia zaciskowe (szczękowe).
Istnieją całe grupy norm dotyczących dźwignic oraz zawiesi opisujących zarówno podział, projektowanie i eksploatację tych urządzeń oraz ich podzespołów. Normy te zawierają w swoich tytułach słowa klucze „dźwignice” oraz „zawiesia”. Szybki rozwój technicznych rozwiązań urządzeń służących do chwytania oraz podnoszenia i transportu ładunków często może wyprzedzać podziały przedstawiane w specyfikacjach i normach technicznych.
W stosowanych dziś urządzeniach w technice transportowej istnieją różne specjalistyczne rozwiązania zarówno maszyn jak i osprzętu dźwignicowego, służącego do podnoszenia i transportu ładunków, w ograniczonym zasięgu i ruchu przerywanym. Często są to wyroby jednostkowe lub małoseryjne projektowane dla specjalistycznego zastosowania. Nie tylko dźwignice, ale i stosowany osprzęt dźwignicowy mogą posiadać napęd ręczny, mechaniczny (elektrycznym, hydrauliczny, pneumatyczny).
W celu łatwiejszego zrozumienia i rozróżnienia nazw urządzeń pojawiających się w publikacjach i katalogach producentów, warto jednak opierać się na terminologii zawartej w normach i przepisach prawnych stosowanych w miejscach wytwarzania i eksploatacji urządzeń.
Sprawdź podobne wpisy
Często Zadawane Pytania (FAQ) - Dźwignice i Osprzęt
Co oznacza parametr WLL (DOR) i jak wpływa na niego kąt pracy zawiesia?
WLL (Working Load Limit), w języku polskim określany jako DOR (Dopuszczalne Obciążenie Robocze), oznacza maksymalne dopuszczalne obciążenie, jakie dane zawiesie może bezpiecznie przenieść w określonych warunkach pracy. Należy pamiętać, że wartość WLL zależy od sposobu podwieszenia ładunku oraz kąta pracy zawiesia. W przypadku zawiesia jednocięgnowego nominalny udźwig obowiązuje przy podnoszeniu w pionie (0°). Natomiast w zawiesiach wielocięgnowych wraz ze wzrostem kąta rozwarcia cięgien (liczonego względem pionu) rosną siły działające w cięgnach, co powoduje zmniejszenie dopuszczalnego obciążenia roboczego. Z tego względu producenci podają wartości WLL dla określonych zakresów kątów pracy, najczęściej 0-45° oraz 45-60°. Przekraczanie maksymalnego kąta pracy określonego przez producenta jest niedopuszczalne i stwarza poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa operacji podnoszenia.
Kiedy do bezpiecznego podnoszenia ładunku niezbędna jest trawersa?
Trawersa (belka podnosząca) jest stosowana wszędzie tam, gdzie użycie samych zawiesi nie zapewnia bezpiecznego podnoszenia ładunku lub mogłoby doprowadzić do jego uszkodzenia. Najczęściej wykorzystuje się ją w następujących sytuacjach: Ograniczona wysokość podnoszenia - gdy zastosowanie standardowych zawiesi wymagałoby zbyt dużej wysokości roboczej, a użycie trawersy pozwala skrócić efektywną długość układu podnoszenia i uzyskać wymagany prześwit. Długie i podatne na odkształcenia ładunki - podczas podnoszenia blach, profili, rur, prefabrykatów lub innych elementów o dużej długości istnieje ryzyko ich ugięcia lub uszkodzenia. Trawersa umożliwia pionowe prowadzenie cięgien, ogranicza siły poziome działające na ładunek oraz równomierniej rozkłada obciążenie pomiędzy punktami zaczepienia. Ładunki o nietypowym położeniu środka ciężkości - odpowiednio zaprojektowana trawersa pozwala właściwie rozłożyć obciążenie pomiędzy punktami podwieszenia, ułatwia zrównoważenie ładunku i ogranicza ryzyko jego przechylenia lub obrotu podczas podnoszenia.
mgr inż. Tomasz Malinowski
Praktyk przemysłu z wieloletnim doświadczeniem w koordynacji i optymalizacji procesów produkcyjnych. Łączy wiedzę techniczną z podejściem analitycznym i organizacyjnym, koncentrując się na zwiększaniu efektywności, jakości oraz bezpieczeństwa operacyjnego. Autor publikacji branżowych z zakresu produkcji i zarządzania procesami.
